Generacja Z osiąga gorsze wyniki w testach pamięci i uwagi niż rodzice

Ponad sto lat postępu — i nagle odwrót

Przez ponad wiek każde kolejne pokolenie radziło sobie lepiej w testach poznawczych niż poprzednie. Ta żelazna reguła właśnie po raz pierwszy od końca XIX wieku ulega wyraźnemu załamaniu.

Najnowsze dane z międzynarodowych badań pokazują, że nastolatkowie z generacji Z uzyskują niższe wyniki w pomiarach pamięci, uwagi i myślenia logicznego niż ich rodzice w tym samym wieku. Naukowcy mówią wprost: po raz pierwszy od końca dziewiętnastego wieku obserwujemy wyraźny spadek zdolności poznawczych całego pokolenia.

Czym był efekt Flynna i dlaczego przestał działać

Psychologowie przez długi czas śledzili zjawisko zwane efektem Flynna. Polega ono na systematycznym wzroście wyników testów inteligencji w krajach rozwiniętych. Od końca XIX wieku aż do początku obecnej dekady każde nowe pokolenie zdobywało średnio około trzech punktów IQ więcej niż poprzednie.

Poprawa widoczna była nie tylko w ogólnym wyniku IQ, ale też w konkretnych obszarach: pamięci roboczej, myśleniu abstrakcyjnym i zdolności utrzymania uwagi. Dzieci miały po prostu coraz lepsze warunki do rozwoju mózgu. Przez ponad sto lat krzywa wyników w testach poznawczych nieustannie rosła — bez wyraźnych spadków aż do początku roku 2010.

Za ten postęp nie odpowiadały geny, lecz środowisko. Upowszechnienie edukacji, lepsza dieta w dzieciństwie, zdrowsze warunki mieszkaniowe, mniejsza ekspozycja na niektóre toksyny oraz coraz bardziej złożone otoczenie poznawcze — to wszystko stopniowo popychało wyniki w górę. Psycholog James Flynn, który szczegółowo opisał to zjawisko, wykazał na dużych próbach, że genetyka tych zmian nie wyjaśnia. Dziedziczność nie zmienia się w tak szybkim tempie. Zmienia się natomiast styl życia, sposób pracy, edukacja i to, z czym dziecko styka się każdego dnia.

Co wydarzyło się po roku 2010 z wynikami młodych ludzi

Około roku 2010 w danych zaczęło pojawiać się coś, czego wcześniej tam nie było: wyniki przestały rosnąć, a w części krajów wyraźnie spadły. Zwrócił na to uwagę neurobiolog Jared Cooney Horvath, który przedstawił tę kwestię przed amerykańskim Kongresem.

Według zaprezentowanych analiz młodzi dorośli z generacji Z wypadają gorzej niż ich rówieśnicy sprzed kilku lat przede wszystkim w trzech obszarach:

• Pamięć robocza — trudniej utrzymują informacje w głowie i operują nimi podczas wykonywania zadań.
• Myślenie abstrakcyjne — gorzej radzą sobie z zadaniami wymagającymi symbolicznego rozumowania i wyciągania wniosków.
• Utrzymanie uwagi — większa podatność na rozproszenie i trudności z dłuższą koncentracją.

Ten obraz potwierdzają międzynarodowe badania PISA prowadzone przez organizację OECD. W edycji z roku 2022 piętnastolatkowie uzyskali niższe wyniki z matematyki, nauk przyrodniczych i rozumienia tekstu niż ich rówieśnicy z początku poprzedniej dekady. Spadki widoczne są zarówno w Europie, jak i w Ameryce Północnej.

Dane z Northwestern University szczegółowo wskazują, gdzie przepaści są najbardziej widoczne. Najbardziej obniżyły się wyniki w zakresie pamięci długotrwałej, pamięci roboczej oraz zdolności utrzymania uwagi. Jedynym jaśniejszym punktem jest nieznaczna poprawa w zadaniach operujących symbolami i wzorami graficznymi — naukowcy wiążą to z codziennym kontaktem z ikonami, wykresami i grami, gdzie kluczowe jest szybkie rozpoznawanie wzorów wizualnych.

Czy ekrany mogą szkodzić młodym mózgom

Co mogło zatrzymać, a nawet odwrócić efekt Flynna? Horvath wskazuje przede wszystkim na gwałtowny wzrost czasu spędzanego przed ekranem. Nastolatkowie z generacji Z potrafią korzystać z urządzeń cyfrowych średnio osiem godzin dziennie — to niemal połowa czasu, gdy nie śpią.

Czas przed ekranem zaczął się pokrywać z momentem, gdy wyniki poznawcze przestały rosnąć i w wielu krajach zaczęły spadać. Nie chodzi tylko o domową rozrywkę. Ogromną zmianą stała się cyfryzacja szkoły. Tylko w Stanach Zjednoczonych wydano dziesiątki miliardów dolarów na laptopy i tablety dla uczniów, które zastąpiły papierowe podręczniki i klasyczne zeszyty.

Zdaniem krytyków ten zwrot okazał się bronią obosieczną. Z jednej strony ułatwił dostęp do materiałów, z drugiej wyparł praktyki, które przez dziesięciolecia wspierały pamięć i koncentrację: pisanie ręczne, spokojne czytanie dłuższych tekstów, rozwiązywanie zadań na papierze — a nie w migającym oknie przeglądarki.

Nordyckie środowiska edukacyjne podkreślają, że nauka z użyciem ekranów sprzyja powierzchownemu przeglądaniu treści i słabiej wspiera trwałe zapamiętywanie. Młodzi ludzie przeskakują między oknami, aplikacjami i sieciami społecznościowymi, co nie daje mózgowi szansy na budowanie trwałych połączeń między informacjami.

Skandynawia przywraca do szkół papierowe podręczniki

Najszybciej na te sygnały zareagowały kraje nordyckie, gdzie cyfryzacja szkolnictwa wniknęła wyjątkowo głęboko. Rząd Szwecji ogłosił stopniowe wycofywanie tabletów z nauczania w początkowych klasach. Uczniowie mają wrócić do papierowych podręczników i klasycznych ćwiczeń.

Decydenci nie ukrywają powodu: od momentu, gdy szkoły opanowały ekrany, wyniki w nauce zaczęły spadać. Podobną drogę wybierają Dania i Norwegia. Krajom, które jako jedne z pierwszych postawiły na cyfrową edukację, bliżej dziś do powrotu do prostych narzędzi: papieru, ołówka i książki.

W tych systemach edukacyjnych rośnie rola pisania ręcznego — dzieci ponownie uczą się kaligrafii i sporządzania notatek. Jednocześnie ogranicza się czas spędzany przy komputerze podczas lekcji, nawet jeśli chodzi o aplikacje edukacyjne. Priorytetem staje się głębsze przetwarzanie informacji, a nie szybkie przełączanie między oknami. Ministerstwa edukacji w Oslo i Kopenhadze podkreślają konieczność powrotu do metod, które przez lata udowodniły swoją skuteczność.

Naukowcy dostrzegają rosnącą pewność siebie przy spadających wynikach

Co ciekawe, spadkowi zdolności towarzyszy zupełnie inny trend w samoocenie. Horvath zwraca uwagę, że przedstawiciele generacji Z deklarują wyższe zaufanie do własnych umiejętności poznawczych niż ich starsi rówieśnicy — choć testy mówią dokładnie coś przeciwnego.

Źródłem tej pewności może być łatwość dostępu do informacji. Kilka kliknięć w wyszukiwarce wystarczy, żeby znaleźć odpowiedź na niemal każde pytanie. Młodzi mogą więc mieć poczucie, że coś wiedzą, bo potrafią to natychmiast sprawdzić. To jednak nie to samo, co rzeczywiste opanowanie materiału czy zdolność do logicznego myślenia bez wsparcia telefonu.

Badania prowadzone na Northwestern University szczegółowo wskazują, gdzie spadki są najbardziej widoczne. Najbardziej obniżyły się wyniki w następujących obszarach:

• Pamięć długotrwała — gorsza zdolność do przechowywania informacji przez dłuższy czas
• Pamięć robocza — trudności z utrzymaniem danych w umyśle podczas rozwiązywania zadań
• Utrzymanie uwagi — krótszy czas, przez który potrafią pozostać skoncentrowani
• Płynność słowna — mniejszy zasób słów i wolniejsze przywoływanie wyrażeń
• Rozumowanie logiczne — słabsza zdolność do tworzenia związków przyczynowo-skutkowych
• Orientacja przestrzenna — gorsza wyobraźnia przy manipulacji trójwymiarowymi obiektami

Jedynym jasnym punktem pozostaje nieznaczna poprawa w rozpoznawaniu wzorów graficznych i symboli. Badacze z Massachusetts Institute of Technology wiążą to z częstym korzystaniem z aplikacji, gier i cyfrowych interfejsów.

Co mogą zrobić rodzice i szkoła już teraz

Jeśli spadkowy trend potwierdzi się w kolejnych badaniach, konsekwencje wykroczą daleko poza statystyki. Niższe zdolności poznawcze oznaczają trudniejsze przyswajanie wiedzy, większy stres w szkole, a w dłuższej perspektywie również słabszą produktywność w pracy i trudniejsze poruszanie się w złożonej rzeczywistości informacyjnej.

Rodzice i nauczyciele mogą już teraz podjąć konkretne działania, zamiast biernie czekać na kolejne raporty. Kluczowe kierunki, o których mówią neurobiolodzy i psycholodzy, to między innymi:

• ograniczenie czasu przed ekranem, szczególnie wieczorem i podczas odrabiania lekcji
• wzmocnienie czytania dłuższych tekstów na papierze, a nie tylko krótkich postów w sieci
• powrót do pisania ręcznego — notatki, streszczenia, własne ściągawki z materiału
• uczenie dzieci skupiania się na jednym zadaniu zamiast ciągłego przełączania uwagi
• wspólne rozmowy o tym, co dziecko czyta i ogląda, by ćwiczyć analizę i wyciąganie wniosków
• regularne przerwy od urządzeń cyfrowych w ciągu dnia
• wspieranie gier i aktywności wymagających trwałej uwagi i planowania strategicznego
• czytanie klasycznych książek zamiast wyłącznie krótkich artykułów i filmów

Ważne jest, że te kroki nie są radykalne. Naukowcy z University of Cambridge podkreślają, że chodzi raczej o rozsądną równowagę niż całkowity zakaz technologii. Smartfon i tablet mogą być użytecznymi narzędziami, o ile ich używanie nie wypiera aktywności niezbędnych do zdrowego rozwoju mózgu.

Dlaczego pióro, papier i cisza wciąż działają najlepiej

Dla wielu dorosłych może to brzmieć jak powrót do przeszłości. Neuronauka wyjaśnia jednak, dlaczego proste narzędzia mają nadal ogromną siłę. Pisanie ręczne angażuje więcej obszarów mózgu niż stukanie w klawiaturę — zmusza do selekcji treści, przetwarzania jej własnymi słowami i budowania połączeń między pojęciami.

Czytanie na papierze odbywa się najczęściej w spokojniejszym rytmie niż przewijanie ekranu. Mózg ma więcej czasu na tworzenie połączeń, które stoją za trwałą pamięcią. Dłuższe teksty wymagają utrzymania uwagi — a to mięsień, który łatwo traci kondycję, jeśli regularnie go nie ćwiczymy.

Neurologowie z Johns Hopkins University udokumentowali, że studenci robiący notatki ręcznie zapamiętują z wykładu znacznie więcej niż ci piszący na laptopie.

Czy można jeszcze odwrócić spadek zdolności poznawczych? Efekt Flynna powstał dzięki zmianom w środowisku, więc nic nie stoi na przeszkodzie, by kolejne zmiany znów poprawiły wyniki. Nie chodzi o całkowite odrzucenie technologii, lecz o świadome kształtowanie sposobu ich używania. Ekran może wspierać naukę, gdy służy do pogłębionej pracy — a nie do nieustannego skakania między bodźcami.